زن جایگاه ویژهای در خانواده و اجتماع دارد. در جامعه متعالی امروز، تبیین این جایگاه افق وسیعتری را برای بیداری و بصیرت جامعه و قدم گذاشتن در مسیر رشد و تعالی جامعه میگشاید. زن در الگوی شرقی عنصری در حاشیه و زن در الگوی غربی ابزاری جنسی در الگوی سوم «خدمت سرمایهداری جدید» است. اما در تعریف مقام معظم رهبری درخصوص جایگاه زن، از کلیدواژهی جدیدی با عنوان «جهاد تبیین» پرده برمیدارد که دارای شاخصهایی مانند علم و آگاهی، احیای هویت واقعی زن، اقدام به موقع و غیره است. و اگر درست تبیین گردد، مصداق جهاد به خود میگیرد و پیروزی و بالندگی را نصیب اجتماع میکند. این جستار در نظر دارد، شاخصهای جهاد تبیین در معرفی الگوی سوم زن را از دیدگاه مقام معظم رهبری بررسی کند تا بتواند در مسیر احیاء این جایگاه ویژه و رسیدن به جامعه تمدنساز قدم بردارد.
وقتی عرصههای مختلف زندگی حضرت زهرا (علیهاالسلام) و حضرت زینب (علیهاالسلام) را بررسی میکنیم، ابعاد مختلالملل انسان کامل را در بُعد زن بودن میبینیم، جایگاه زن بودن را از متن زندگی این دو بانوی بزرگوار بگیریم که در عین اینکه مسئولیت خانوادگی شدید بود، مسئولیت اجتماعی بسیار شدیدتر بود و هر دو را لازم و ملزوم یکدیگر دیدند.
در متنهای اسلامی واژه جهاد در سه نوع، جهاد اکبر، جهاد اصغر و جهاد کبیر اشاره شده است. جهاد اکبر همان جهاد با نفس بوده و فقط یک مرتبه در قرآن و در آیه «جهاد کبیر» جهاد اصغر مربوط به جنگ با دشمنان میباشد. واژه ۵۲ سوره فرقان («فَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادً ا کَبِیرًا») آمده و شاید بتوان گفت این آیه کلیدیترین آیه در خصوص جهاد تبیین میباشد. بعضی از مفسران ضمیر در آیه مذکور را به قرآن ارتباط داده و عملیاتی شده جهاد کبیر را به وسیله قرآن دانستهاند اما رهبر معظم انقلاب و «به» در کلمه به عبارت «فَلَ ا تُطِعِ الْکَافِرِینَ» باز خواهد گشت یعنی به وسیله «به». همچنین بعضی دیگر از مفسران قائل بر آن هستند که ضمیر در کلمه «عدم اطاعت از کافرین» با دشمنان، جهاد کبیر صورت گیرد. (۰)
با توجه به آیه ۴۴، اولین وظیفه پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) را در سالهای نخستین بعثت در «وَأَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ» سوره نحل شهر مکه، وظیفه جهاد تبیین بر میشمرد. جهاد تبیین همان جهاد آگاهسازی میباشد.
«والله الله فی الجهاد باموالکم و انفسکم و السنتکم»: امیر المومنین (علیه السلام) در وصیت معروفشان به حسنین (علیهما السلام) میفرمایند: «در راه خدا جهاد کنید.» امام در فرمایش خود همه کسانی که کلام حضرت به ایشان میرسد را خطاب قرار دادند که با اموال و جانها و زبانهای خود در سبیل الله جهاد کنند. (۱)
دشمن نیز برای اغوای توده جامعه به این اصل متکی شده و به اغوای خواص جامعه پرداخته است. خواص جامعه یا همان گروه اقلیت کسانی هستند که تحصیل کردهاند یا عنوان و منصبی دارند یا تریبونی دارند و در جامعه شناخته شدهاند. اگر مصلح باشند جامعه اصلاح میشود و اگر مفسد باشند جامعه فاسد میشود.
جهاد در لغت از ریشه جهد، به معنای مشقت و زحمت است. (۲) در اصطلاح به معنای بذل جان و مال و توان در راه اعتلای اسلام و برپاداشتن شعائر دین است. (۳)
جهاد به معنی تلاش در مقابل هی با دشمن است؛ هر تلاشی جهاد نیست. خیلیها تلاش میکنند، تلاشهای علمی زیادی میکنند، تلاشهای اقتصادی میکنند که خوب و بهجا است، امّا جهاد نیست. جهاد یعنی تلاشی که هدفگیری در مقابل دشمن در آن وجود داشته باشد؛ این جهاد است. در اصطلاح اسلامی و منطق اسلامی، جهاد این [کاری] است که در مقابل دشمن انجام میگیرد. شما [اگر] کار اقتصادی بکنید برای مقابلهی با دشمن، میشود جهاد؛ کار علمی و تحقیقی بکنید برای مقابلهی با دشمن، میشود جهاد؛ حرف بزنید، تبیین کنید برای خنثی کردن وسوسهی دشمن، میشود جهاد؛ اینها هم جهاد است. پس مهم این است که ما عرصهی جهاد را تشخیص بدهیم که در هر زمانی در چه عرصههای باید جهاد کرد؛ این خیلی مهم است. (۴)
تبیین از ماده بین به معنای فاصله میان دو چیز است. گاه به معنای جدایی و گاه به معنای ظهور و آشکار شدن است و در بسیاری از آیات قرآن به معنای ظهور و انکشاف و وضوح آمده است. چنانکه در آیه ۱۱۸ آل عمران آمده است. (۵)
وظیفه جوان مومن انقلابی امروز جهاد تبیین است. جهاد یعنی تلاش هدفمند با نیت خالصانه و تبیین یعنی آگاهیبخشی به منظور افزایش عمق دانایی. پس جهاد تبیین به معنای تلاش خالصانه جهت افزایش عمق دانایی سطوح مختلف جامعه است.اقدامات حضرت زهرا (س) بعد از سقیفه یا ایستادگی حضرت امام خمینی (ره) در مقابل ه “کاپیتولاسیون” از مصادیق بارز جهاد تبیین میباشد.
امام حسین (ع) در روز عاشورا با خطبههای مکررشان ابتدا جهاد تبیین داشتند و سپس وارد جهاد نظامی شدند. در جهاد تبیین هدف اصلی “آگاهسازی” و “جلوگیری از انحراف” است.
همچنین نکته بسیار مهم در جهاد تبیین این است که اگر تبیین به درستی انجام نشود، دنیامداران حتی دین را هم به خدمت گرفته و وسیله شهوترانی و هوسرانی خود قرار میدهند چنانکه در صدر اسلام دین توسط بنی امیه مصادره گشت و با همین تسلط چنانکه گذشت، نماز صبح را چهار رکعت و شش رکعت میخواندند و میگفتند حالمان خوب است اگر بخواهید بیشتر هم میخوانیم. (۶)
با تبیین صحیح صراط مستقیم که ویژگی خاص آن حق بودن و غایتی روشن است و به واسطه آن افراد گرفتار مسیرهای انحرافی نمیشوند و آن چیزی که میتواند به بهترین وجه به صورت یک سلاح موثر عمل کند، تبیین مفاهیم عالی اسلامی است در زمینههای مختلف مانند مسائل مربوط به سبک زندگی، خانواده، کرامت زن، محیط زیست، رفتار با حیوانات، حکمرانی اسلامی و غیره.
انقلاب اسلامی ایران، هویت جدیدی از بانوان خلق کرد و این شاید یکی از مهمترین دستاوردهای انقلاب تلقی شود. زنانی که بدون هیچ توقع و سهم خواهی به دغدغه نسبت به انقلاب، ارزشها و مبانی اصلی آن در صحنه حضور پیدا کردند.
از سوی مقام معظم رهبری تعریف گردیده و مبنای فکری آن منطبق با اندیشههای بلند «الگوی سوم زن» بیش از یک دهه است که انقلاب اسلامی میباشد؛ الگوی سوم زن، الگویی نه شرقی و نه غربی است.
زن، در تعریف غالباً شرقی، همچون عنصری در حاشیه و بیننقش در تاریخسازی؛ و در تعریف غالباً غربی، بمثابه موجودی که جنسیت او بر انسانیتش میچربد و ابزاری جنسی برای مردان و در خدمت سرمایهداری جدید است، معرفی میشد. زن مسلمان ایرانی، تاریخ جدیدی را پیش چشم زنان جهان، گشود و ثابت کرد که میتوان زن بود، عفیف بود، محجّبه و شریف بود، و در عین حال، در متن و مرکز بود. میتوان سنگر خانواده را پاکیزه نگاه داشت و در عرصهی سیاسی و اجتماعی نیز، سنگرسازیهای جدید کرد و فتوحات بزرگ به ارمغان آورد. (۷)
با توجه به مطالعات و بررسیهای انجام شده، شاخصههای جهاد تبیین در معرفی الگوی سوم زن در اندیشه مقام معظم رهبری عبارتاند از موارد زیر:
با تبّع و تحقیق در آیه ۳۶ میتوان دریافت که توحید و اجتناب «وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولً ا أَنِ اعْبُدُو ا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ» سوره نحل، از طاغوت موضو ع اصلی جهاد تبیین تمام انبیاء الهی میباشد.
آن مجموعه معارفی که خطوط اصلی عملکرد و وظایف ما از آنها به دست میآید یعنی جهانبینی و بینش اسلامی فصول متعددی دارد؛ که یکی از مؤثرترین و مهمترین آنها توحید است. توحید، یعنی اعتقاد به اینکه این ترکیب پیچیده بسیار عجیب و شگفتآور و قانونمند کائنات و عالم آفرینش، از کهکشانها و سحابیها و میلیونها منظومه شمسی بگیرید، تا سلول کوچک جزء فلان پیکر و ترکیب ریز شیمیایی ساخته و پرداخته یک فکر و اندیشه و تدبیر و قدرت است و تصادفاً به وجود نیامده است. این اعتقاد امری است که هر ذهن سالم و هر انسان عاقل و صاحب تفکّر و دور از شتابزدگی در این را قبول میکند.
نکته بعدی این است که این فکر و تدبیر ساخته بشر، یک فلان انسان محدود مدّعی خدایی، یا فلان نما د افسانهها و اسطورهها نیست؛ بلکه ذات واحده مقتدر لایزالی است که ادیان به او «الله» میگویند و او را با آثارش میشناسند. «الله عمّا یشرکون» (سوره حشر، آیه ۲۳)
همه ادیان در این بخش از جهانبینی مشترکند؛ ادیان ابراهیمی و غیر ابراهیمی؛ حتی همین ادیان شرکآلود هم. اگر کسی وِداه را نگاه کند، عرفان توحیدی خالصی در کلمات وِداه موج میزند که نشاندهنده این است که سرمنشأ، سرمنشأ شفاف و زلالی بوده است. بنابراین، توحید رکن اصلی بینش و نگاه اسلامی است که ما میخواهیم براساس آن این حکومت و این نظام و این حرکت را راه بیندازیم. (۸)
الگوی مبتنی بر فرهنگ فاطمی که توحید محوری از اصول اصلی این فرهنگ است با تأسی از سیره حضرت فاطمه زهرا (س) و زینب کبری (س) شکل گرفت. هیچ نهضتی بدون جهاد تبیین و روشنگری مؤثر ماندگار نخواهد بود، رهبر معظم انقلاب در ارتباط با این جهاد عظیم معتقدند که مبارزه بدون روشنگری لاجرم به ارتجاع ختم میشود. (۹)
به فرموده رهبر معظم انقلاب، این عظمت الگوی سوم زن که در دفاع مقدس اوج گرفت باید در جوامع مختلف بشری تبیین شود و باید برای به ثمر نشستن حقیقی این معرفی، توحید محوری مبنای این تبیین باشد. زن مسلمان شخصیت خودش را پیدا کرده است، مواظب باشید این شخصیت را گم نکنید. (۱۰)
حضور زنان در جهاد تبیین با تأسی از سیره توحید محور حضرت زینب (س) که تبیینگر و روایتگر مؤثر در حماسه کربلا بود، وظیفه همه زنان ایران اسلامی است. جهاد تبیین، زن مسلمان ایرانی را برای خداشناسی و خودشناسی، توحید محوری، تحکیم خانواده، حفظ حریم حجاب و عفاف، تربیت نسل انقلابی و حضور اجتماعی عفیفانه و همجنسانه در جامعه آماده میسازد.
اگر انسانها این حرکت رو به سعادت را برای همنوعان خود به درستی و بر مبنای همان عقیده توحیدی که دارند و به ناب وظیفه اسلامی و انسانی خود تبیین بکنند، جامعه را به سمت حیات طیب سوق خواهند داد.
در طول تاریخ انسانهای زیادی برای اعتلای کلمهالله و توحید تلاش کردهاند و همین این تلاشها مقدس است. دفاع مقدس نیز برای اعتلای کلمه توحید بود. بانوان مجاهد و شهید پروه رهم در دفاع مقدس برای برپایی جامعه توحیدی و بقای آن جنگیدند و جان را نثار کردند تا به درستی به تبیین زندگی توحیدی بپردازند.
اسلام برای انسان الگوساز است و این الگو دارای کارکرد تنظیمکننده و تبیینکننده رفتارهاست اما این به تنهایی کافی نیست برای ترسیم الگوی سوم مبنای توحید محوری است. حضرت زهرا (س) نمونه عینی در مبنای نگاه و نگرش توحیدی است. میتوان گفت مولفه توحید محوری در جهاد تبیین برای معرفی الگوی سوم زن، مولفهای جدای نشدنی از ذات جهاد و الگو است و رابطهای دوسویه دارند و در هم تنیده هستند.
در طول تاریخ، زنان عناصری موثر در تغییر ارزشها، باورها و رفتارهای جامعه دانسته شده و میشوند. زن به واسطه جایگاه تربیتیاش، محور کلیدی خانواده است و خانواده به عنوان مهمترین عنصر نظام اجتماعی و هسته بنیادین تحولات آن، نهاد فعال جامعهساز تلقی میشود؛ بنابراین زن در خانواده نقش بیبدیلی در انتقال تکاملگرایی به افراد خانواده و با واسطه به جامعه ایفا مینماید.
انقلاب اسلامی به عنوان نقطه عطف تاریخ تکامل اجتماعی بشر و طلیعه تمدن اسلامی به شمار میرود. ظرفیتسازی و زمینهسازی برای ایجاد تمدن اسلامی و نظام توحیدی افق پیش روی انقلاب اسلامی است. این مهم از طریق پیریزی کلیه مناسبات فرهنگی، سیاسی، اقتصادی مبتنی بر مبانی اسلامی و با توجه ویژه به موضوع زنان و خانواده محقق میشود. براین اساس شکوفایی تمدن اسلامی از مسیر گسترش بیداری در عالم، بواسطه ارادههای انسانی محقق میشود. در این میان زنان نقش کلیدیتری نسبت به سایر اعضا جامعه دارند؛ چرا که زن انسانساز و جامعهساز نیز هست. (۱۱)
در صحیفه امام میخوانیم:
«ملتها به شکست و انحطاط مبدل خواهند شد، شکست خواهند خورد، منحص خواهند شد. زنها هستند که ملتها را تقویت میکنند. بانوان از صدر اسلام با مردان در جنگها هم شرکت داشتند. مقام زن مقام والست؛ بانوان در اسلام بلندپایه هستند. ما میبینیم و دیدیم که زنان، بانوان محترمات همدوش مردان بلکه جلو مردان در صف قتال ایستادند. بچههای خودشان را از دست دادند، جوانان خودشان را از دست دادند، و شجاعانه مقاومت کردند. ما میخواهیم زن به مقام والای انسانی خودش باشد نه مَلعَب باشد؛ نه ملعوب در دست مردها باشد.» (۱۲)
زن به دو صورت میتواند در تاریخسازی نقش داشته باشد: به طور مستقیم و غیرمستقیم. تاریخسازی زن به طور مستقیم در حادثه کربلا اتفاق افتاد. حضرت زینب (س) حسین را جنگید، کاروان را رهبری کرد و در اسارت، و بعد از اسارت به جهاد تبیین پرداخت. مادران شهدا در تربیت فرزندانشان نقش مستقیم در تاریخسازی دارند. از سوی دیگر، همسران شهدا که شهید را به جهاد تشویق میکنند و بعد از رفتن او خانه را اداره میکنند، نقش غیرمستقیم در تاریخسازی دارند. زن تاریخساز راه جدیدی را مقابل چشم جهانیان میگشاید و امروز زن مسلمان ایرانی تاریخساز است.
«یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَايِعْنَکَ عَلَی أَنْ لَا یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْئًا وَ لَا یَسْرِقْنَ وَ لَا یَزْنِی نَ وَ لَا یَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَ لَا یَأْتِی نَ بِبُهْتَانٍ یَفْتَرِی نَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لَا یَعْصِی نَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» (سوره ممتحنه، آیه ۱۲)
ای پیامبر! هنگامی که زنان مؤمن نزد تو آیند و با تو بیعت کنند که چیزی را شریک خدا قرار ندهند، دزدی و زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند، تهمت و افترایی پیش دست و پا خود نیاورند و در هیچ کار شایستهای مخالف فرمان تو نکنند، با آنها بیعت کن و برای آنان از درگاه خداوند آمرزش بطلب، که خداوند آمرزنده و مهربان است!
زن در جوامعی که هنوز اسلام وجود نداشت در جایگاه بسیار فرومایهای قرار داشت. به طور مثال اجازهای کسب علم و فعالیت در عرصههای اجتماعی و غیره نداشت تا آنجا که جنایت زندهرو کردن دختران در جاهلیت را شاهدیم. از طرفی دیگر در جوامع غربی که بویی از اسلام نبردهاند و جاهلیت مدرن را شکل دادهاند، زن را بازیچههای در صنعتهای مد و فشن و سینما هالیوود قرار دادهاند و از او همچون بردگان برای رسیدن به اهداف سودجویانه خود استفاده میکنند. (۱۳)
اما پس از انقلاب اسلامی که ادامهی راه اسلام است، تمامی مفاهیم از زن تغییر کرده است و در روایات داریم که پیغمبر مکرم اسلام بزرگترین فضیلت دوران خودشان که همان علمآموزی بود را مثل مردان بر زنان نیز واجب دانستند و زن را بسیار اهمیت بخشیدند.
رهبر معظم انقلاب در مورد زن و جایگاه آن میفرمایند:
«زنان فعّال در جبههی انقلاب، یک روزی نقشآفرینی برجستهای کردند؛ هم اندکی پیش از پیروزی انقلاب، هم در اوایل انقلاب، هم در دوران جنگ تحمیلی و از خودشان حضور نمایانی نشان دادند؛ نگذارید حضور نمایان زنان فعّال در جبههی انقلاب کمرنگ بشود. دیگران در مواجههی با انقلاب و معارضهی با انقلاب سعی میکنند از عنصر زن و زنان کارآمد استفاده کنند؛ جبههی انقلاب، زنان کارآمد و فعّال و زبانآور و نویسنده و عالِم و دانشمند به مراتب بیشتر دارد؛ خانوادههایی که اهل اقدامند، اهل فکرند، اهل نگارش و نویسندگی اند، اهل سخنگفتنند، اهل فکردادنند، صحنهی انقلاب و دفاع از انقلاب را خالی نگذارند.» (۱۴)
بیشترین نقشآفرینی زنان در صدر اسلام را میتوان در عرصهی تمدنسازی دانست، یعنی زمانی که پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) برای تشکیل حکومت اسلامی راهی مدینه شدند و دومین بیعت خود پس از ناامیدی از ایمان آوردن مشرکان مکه را با زنان شکل دادند و این نکتهای بسیار مهمی است.
از جمله زنانی که با پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) در عقبهی اول بیعت نمودند، امیمه خواهرزاده حضرت خدیجه و همسر پیامبر بود. او میگوید: همراه زنان به منظور بیعت با پیامبر اسلام به پیشگاه مقدسش راه یافتیم و عرضه داشتیم: با تو بیعت میکنیم که برای خدا شریک نگیریم، دزدی نکنیم، زنا نکنیم، فرزندانمان را نکشیم، تهمت نزنیم، از فرمان تو سرپیچی نکنیم. یعنی مرور مفاد آیهی قرآن که پیشتر گفته شد و پیامبر فرمود: تا آنجا که قدرت داشتید از عهدها برآیید. ما گفتیم: خدا و پیامبر از خود ما به ما مهربانتر هستند، بیعت کنیم. و ایشان فرمود: من به زنان دست نمیدهم. آنگاه ظرف آبی آورده شد. بعد هم معاویه لعناللهعلیه این بانو را از مدینه بیرون کرد و او را به اجبار به شام فرستاد. (۱۵)
خدای را «همچنین در صدر اسلام از جمله این افراد خنساء بود که چهارصد فرزندش را در جنگ قادسیه از دست داد. که گفت: سپاسگزارم که مرا به قتل آنان شرف بخشید. امیدوارم که خداوند مرا در بهشت خود با آنان جمع کند.» (۱۶)
در جنگ تحمیلی مادران و همسران و فرزندان شهدا و در حال حاضر مادران و همسران شهدای مدافع حرم، مدافع امنیت و مدافع سلامت در جریان تاریخسازی و تمدنسازی و تبیین این مهم قرار دارند.
علم و معرفت و ارتقای مبانی فکری به همراه استدلالی صحیح از شاخصهای جهاد تبیین است. برای معرفی الگوی سوم زن، جهادگر نیازمند اگاهی عمیق است و اگر آگاهی، علمورزی و خرد وجود نداشته باشند، آسیبزا است.
تثبیت و نهادینهسازی الگوی زن مسلمان با تمسک به الگوهای برجستهی دینی و غلبه بر فرهنگ منحط غربی در مسئلهی زنان، زن ایرانی در ایران اسلامی، باید کوششش این باشد که هویت والای زن: مأموریتی مهم و کلان برای زنان مسلمان و انقلابی ایران است، اسلامی را آنچنان زنده کند که چشم دنیا را به خود جلب کند. این امروز وظیفهای است بر دوش زنان مسلمان که الگوی زن را نشان دهند؛ بگویند زن مسلمان زنی است که هم دین خود را، حجاب خود را، زنانگی خود را، ظرافتها و رقّتها و لطفهای خود را حفظ میکند؛ هم از حق خود دفاع میکند؛ هم در میدان معنوی، علم و تحقیق و تقرّب به خدا پیشروی میکند و شخصیتهای برجستهای را نشان میدهد و هم در میدان سیاسی حضور دارد. این میشود الگویی برای زنان. شما بدانید زنان مسلمان در بسیاری از نقاط دنیای امروز به شما نگاه میکنند و از شما یاد میگیرند. (۱۷)
ضروری است. باید در این بررسیها، از داراییهای «تعالیم اسلام» با استفاده از «نظریهپردازی» و «پرکردن خلأهای نظری» در این فضا علمی خودمان استفاده کنیم. دهها نظریه و الگوی مترقی در همین زمینهی زن و خانواده میشود استخراج کرد. اینها نظریهپردازی و تئوریزه بشود و با جوانب ش و اجزایش، تدوین و ارائه بشود. اینها کارهای میانمدت و بلندمدتی است که حتماً بایستی انجام بگیرد. تعالیم ناب و مترقی اسلام در قرآن و حدیث باید مورد استفاده قرار بگیرد. (۱۸)
برای اینکه زن در جامعهی علمی به معمار و سازندهی آن مبدل شود، باید انگیزههای لازم در او ایجاد شود و وسایل ضروری برای نیل به چنین هدفی در اختیارش قرار گیرد. همچنین باید فضای لازم برای رشد فکری و فرهنگی در محیط زندگیاش فراهم شود، تا علم و معرفت در زوایای حیات و ی متبلور شود. فرزندی که در چنین فضایی پا به عرصهی هستی میگذارد و در دامان چنین مادری و چنین خانوادهی آگاهی پرورش مییابد، این همان امانت و مسئولیتی است که خالق هستی بر دوش او نهاده است؛ همان بار امانتی که عظیمترین پدیدههای خلقت از پذیرش آن صرف نظر کردند:
«إِنَّ عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَى نَ أَنْ يَحْمِلَنَّهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا»
(همانا ما امانت (الهی) را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه کردیم، پس، از حمل آن سر باز زدند و از آن ترسیدند، ولى انسان آن را بر دوش گرفت، امّا او بس ستمکار و نادان است.)
(سوره احزاب، آیه ۷۲) (۱۹)
به عنوان نمونه در اواخر قرن هفتم هجری، بانوی سیده اهل تونس که تحت تعلیم و تربیت پدرش قرار گرفت، توانست عهدهای دار تعلیم زنان بشود. سیده با تلاشی پیگیر موفق به حفظ تمام قرآن شد و در حسن خط و تبحر علمی اشتهار یافت. هر جا محفلی علمی برگزار میشد حضور مییافت و نظرات خود را اظهار میکرد. در خانههای مردم تونس حاضر میشد و دختران را تعلیم میداد. کتابهای اخلاقی را با خط زیبای خود مینوشت و در اختیار مشتاقان قرار میداد. وی در سال ۶۴۷ هجری وفات و در مقبره معروف به سلسه به خاک سپرده شده است. (۲۰)
این نمونه تاریخی نشان میدهد برای تبیین، ابتدا باید مجهز شد به سلاح علم و معرفت تا به درستی مفاهیم به مخاطب منتقل شود و بتواند الگو بگیرد.
سلاح فکر و عقلانیت از طریق اندیشیدن و کسب علم قدرتمند میشود. همچنین تلاش مستمر در سیر مطالعاتی معارف اسلامی و دستیابی به مبانی فکری ناب انقلاب و اندیشه اسلامی در کنار کسب علوم رایج و بهروز برای رشد منطقی انسان لازم است و ابزار قوی است.
اساس تبیین، «عقلانیّت، استدلال، منطق» میباشد. «اصالت، فکر اندیشه، معرفت» برای تبیین به شمار میآید. تبیین بر نظریهای است که زینت آن «عواطف، احساسات، حماسه» است. باید از تبیینهای سطحی، خطابی و کلمهپریزی پرهیز کرد و به تبیینهای عمیق، فاخر و «تبیین عقلانی» شان معرفی الگوی سوم زن پُرمغز رو آورد. باید سه مقدار احساس، شور و حماسه را نیز داد و خشک، بیطراوت و خستهکننده نگفت و ننوشت. امّا از آن سو، باید بر عقلانیّت، منطق و استدلال تکیه کرد و فرع را بر جای اصل ننشاند. (۲۱)
از بیان سیرهی نمونههای عینی الگوی سوم زن در عصر حاضر و با عنایت به نمونههای تاریخ اسلام هم نباید غافل شد. یکی از الزامات مهمی که در مسیر این حرکت باید مورد توجه جریان انقلابی و اسلامی قرار بگیرد، «خالی کردن ذهن از کلیشههای افکار غربی» دربارهی مسئلهی زن است و رد مرجعیت آن:
اگر ما میخواهیم دربارهی مسئلهی زن درست فکر کنیم و درست حرکت کنیم و دچار خطایی نشویم، باید ذهنمان را از حرفهای «کلیشههای فراوردهی غربی» به کلّی خالی کنیم... اگر میخواهید دربارهی مسئلهی زن راهبرد درستی را پیدا کنید و این راهبرد را با اجرائیّات و الزامات اساسی آن همراه کنید و در بلندمدت پیش بروید و به نتیجه برسید، باید ذهنتان را از تفکرات غربی در مورد زن تخلیه کنید. نمیگویم بیاطلاع بمانیم، نه؛ ما طرفدار بیاطلاعی نیستیم، بند طرفدار آگاهی و آشنایی هستم، امّا مرجعیّت آن افکار را به کلّی رد کنیم. افکار غربی، نظرات غربی، در زمینهی مسئلهی زن مطلقاً نمیتواند مایهی سعادت و هدایت جامعهی بشری باشد... پایه و ریشه و اساس تفکرات غربی چون مادّی است، غلط است. (۲۲)
عمدهی کار را خود بانوان باید انجام بدهند. شما هستید که میتوانید فکر کنید، «خود بانوان هستند» البتّه نقشآفرینان اصلی این عرصه. اندیشورزی کنید، مطالعه کنید، معضلات را در مقام نظر و اندیشه حل کنید و در مقام عمل راهکار اجرائی ارائه بدهید. این، کار را بسیار آسان و نزدیک خواهد کرد. (۲۳)
منطق قوی و بیان فصیح و بلیغ حضرت زینب (س) در مواجهه با دشمنان، ابزار مهم ایشان برای انجام رسالت خود در جهاد تبیین بوده است که همچنان عاشورا زنده است.
تاکنون اندیشمندان و مصلحان جهانی تلاش بسیاری برای تحقّق آرزوی دیرینهی بشر یعنی تشکیل جامعه آرمانی داشتند. هدایتگری یکی از جنبههای جهاد تبیین بوده که پس از روشنگری صادقانه پدید میآید. هر کسی که سهمی از هدایت دارد، باید به اندازهی سعهی خود اطرافش را روشن کند. نمونههایی از هدایتگری که توسط زنان صدر اسلام محقق شد، در ذیل اشاره میشود:
فاطمه، خواهر عمر بن خطاب، در زمان دعوت پنهانی اسلام به همراه همسرش اسلام آورده بود. زمانی که عمر از قضیه مطلع شد، به عجله به خانهی وی رفت و از آنها راجع به آنچه از سوره طه میخواندند پرسید و سپس به داماد حمله کرد. فاطمه به دفاع از همسر خوی عمر را دور کرد، ولی عمر او را به ضرب سیلی محکمی نواخت. ولی این امر مانع از حقجویی فاطمه نشد و او با صدای رسا شهادتین را بر زبان آورد و اسلام خود را علنی کرده و از حقیقت اسلام دفاع کرد. پس از این حادثه خشم عمر فروکش کرد و چشمش به حقایق باز شد و مقدمهی ایمان آوردن وی گشت. (۲۴)
حرّه، دختر حلیمه سعدیه، خواهر رضاعی پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، بانویی است که در اندیشه، گفتار و رفتارش شجاعت، صراحت و آزادگی میگویند. او در حضور حجاج متهم به برتر شمردن علی (علیهالسلام) بر دیگر خلفا بود. زمانی که حجاج از او پرسید: «هر کس این حرف به تو گفته که من علی را بر... پاسخ داد؟» آیا این حرف درست است که تو علی را بر ابیبکر و عمر و عثمان ترجیح میدهی؟» او گفت: «این سه نفر ترجیح میدهم دروغ گفته است. من علی را بر غیر آنها نیز ترجیح میدهم. بر آدم، نوح، لوط، ابراهیم، داوود، سلیمان، عیسی، موسی...» سپس با قدرت روحی عجیب و آگاهی از معارف قرآن و اسلام، به وسیلهی آیات قرآن برتری علی (علیهالسلام) را بر انبیا اثبات کرد و حجاج را محکوم میکند و غرور او را در هم شکسته و خود را نیز نجات میدهد. (۲۵)
رهبر معظم انقلاب در این باره میفرماید: «آنچه وظیفهی هم هی ملت اسلام و هم هی امت اسلام است، مبارزه برای روشنگری است؛ این در درجهی اول. هم علما مسئولند، هم روشنفکران مسئولند، هم تحصیلکردهها مسئولند، هم هم هی کسانی که منبری دارند، تریبونی دارند مسئولند که روشنگری کنند و حقایق دنیای اسلام را برای مردمی که نمیدانند بیان کنند؛ این روشنگری جهاد است. جهاد فقط شمشیر گرفتن و جنگ کردن در میدان قتال نیست؛ جهاد شامل جهاد فکری، جهاد عملی، جهاد تبیینی و تبلیغی، و جهاد مالی است.» (۲۶)
ایستادگی بر سر اصول اسلامی و حضور مردم در «صحنه» همچنین در جای دیگر فرمودند: «دو عامل توطئهی دشمنان را نقش برآب میکند: عامل اول به وسیلهی ایمان صادقانه به وعدهی الهی، و عامل دوم به برکت تلاش مخلصانه و تبیین صادقانه تضمین میشود.» (۲۷)
با توجه به بیانات رهبری و نمونههای تاریخی ذکر شده که مشابه بسیار دارد، میتوان دریافت که روشنگری وظیفهی همهی انسانها و در همهی دورانهاست. قاعدتا کسی میتواند نقش روشنگر و هدایتگر را داشته باشد که مسئله برای خودش روشن باشد و گرنه آن که خود در تاریکی است، چگونه میتواند روشنگر باشد؟ در این میان خواص به مراتب از عوام اثرگذاری بالاتری دارند، چرا که مردم جامعه سه دسته هستند: دو گروه اقلیت (خواص) و یک گروه اکثریت (عوام). دو گروه اقلیت تشکیل شده از یک گروه مصلح و یک گروه مفسد است. اکثریت یا عوام جامعه تابع این دو گروه اقلیت هستند. هر کدام از این دو که بر دیگری غلبه کند، اکثریت مردم جامعه را به دنبال خود به راه میاندازد.
نقش انسانها در وقایع حساس تاریخ بسیار چشمگیر است. خصوصاً در پیچهای تاریخی این حساسیت چندبرابر است. تاریخ مملو از صحنهها و لحظاتی است که چشم ملتی به دهان یک یا چند نفر دوخته شده است. گاهی هم، که به ندرت اتفاق میافتد، شاهد عکس قضیه بودهایم، مانند جمهوری اسلامی ایران در فتنه ۱۳۸۸ که یک کودتای مدرن بود و فتنهگران حقیقت خود را با شعارهایشان نشان دادند و به اسلام، ولایت فقیه، حضرت امام (ره) و امام حسین (ع) توهین کردند. اگر ۹ دی اتفاق نمیافتاد، نظام جمهوری اسلامی ایران به نظامی غیر مردمی متهم میشد و اقتدارش تضعیف شده و جریان فتنه شرایط خود را تحمیل میکرد.
از نظر اسلام، زن در عرصه سیاسی موجودی منفی یا مهرهای متروک نبوده و نقش او منحصر به پذیرش دعوت در صدر اسلام نمیشد بلکه چنانچه در سرتاسر سیره نبوی مشهود است، زنان بسیاری برای حفظ اسلام خود شکنجههایی دیدند و جلای وطن نمودند؛ به رزمندگان یاری رساندند و به هنگام ضرورت مستقیماً در جبهه نبرد شرکت یافتند. (۲۸)
در تاریخ نمونههای متعددی از حضور زنان در عرصههای حساس جامعه مشاهده میشود؛ برای مثال در بلوای نان دورهی ناصرالدین شاه، علاوه بر تهران در تبریز هم آشوب شد. حدود سه هزار زن به رهبری زینب باجی چوب به دست به اعتراض علیه ناتوانی دولت در تامین نان مردم، علاوه بر اعتراضات خیابانی، به شناسایی انبارهای گندم احتکار شده اقدام و پس از تصرف گندمها را میان مردم تقسیم کردند. (۲۹)
و یا در زمان مشروطه، زنان مانند مردان در حفظ جان علما کوشیدند. زنانی چون همسر حیدرخان تبریزی با چماقهایی که زیر چادر پنهان ساختند، کوشیدند تا مانع هرگونه اغتشاش هنگام سخنرانیها شوند. (۳۰)
و بارها زنان در مخالفت با استعمار، کالاهای خارجی را تحریم کرده، مصرف کالاهای خارجی را کاهش دادند و گاها به مغازههایی که کالای خارجی میفروختند حمله میکردند. (۳۱)
مجموعه زنان کشور ما از همه جای دنیا بهترند. وقت کار که میرسد در کار سیاسی، فرهنگی، تشکیلاتی جلو هستند. وقت جهاد که میرسد فرزندان خود را به جبهه میفرستند. وقت خانهداری و تربیت اولاد که میرسد کدبانوهای خانه دارند.
(» همه اینها در دنیا کمیاب است. اینها خیلی ارزش است. تربیت اسلامی است و امیدبخش است.«) (۳۲)
همچنین ایشان در اهمیت عمل به موقع میفرماید: «آنچه که برای هم هی ما، برای جوانها در هر نقاطی از این عرصهی عظیم که مشغول کار هستند، باید به عنوان شاخص مطرح باشد، عبارت است از این سه عنصر: بصیرت، اخلاص، عمل بهموقع و بهاندازه. این سه عنصر را همیشه با یکدیگر توأم کنید و در نظر داشته باشید. این عناصر سهگانه باید برای ما شاخص باشد.» (۳۳)
استفاده از هنر و رسانه در ارائه اندیشهها و تبدیل آن به گفتمانسازی نقش بسیار مهمی ایفا میکند و این مهم خصوصاً در زمان فعلی که رسانه یکی از ابزارهای کنترل افکار محسوب میشود به خوبی آشکار است.
رهبر معظم انقلاب هنر را اینگونه معرفی میکنند: «هنر، وسیله، ابزار و رسانه است؛ رسانهای بسیار مهم. از هنر و از اعتلای آن نباید غفلت کرد و آن را مساوی با گناه و غلط و این مقولات دانست. هنر جزو برجستهترین مخلوقات الهی است و جزو ارزشمندترین صُنع پروردگار است، که باید آن را ارج گذاشت. در همهی کارها، حتی در یک تبلیغات معمولی، باید هنر را به کار برد. اگر از ابزار هنر در کارهای علمی و القائات فکری که از صدا و سیما پخش میشود، استفاده شود، ماندگاری و جاذبهی آن کارها مضاعف خواهد شد. در همهی بخشها بر روی تحقیقات و بر روی هنر خیلی بایستی تکیه کرد. امروز مهمترین ابزار جنگ بین قدرتها در دنیا رسانه است و حتی قدرتهای بزرگ هم با رسانهها دارند کار میکنند. تأثیر رسانهها و تلویزیونها و هنرها و این شبکههای عظیم اطلاعرسانی اینترنتی و غیره از سلاح و از موشک و از بمب اتم بیشتر است. روز به روز هم دارند این میدان را گسترش میدهند.» (۳۴)
در گذشته ابزار رسانهای محدود و بیشتر در قالب کتب و نشریات بود. امروزه با پیشرفت صنعت دیجیتال، ضمن حفظ عرصه کتاب باید در میدان رسانههای دیجیتال حضور فعال داشت و از آثار مثبت آن بهرهمند شد. در زمان کنونی اندیشمندان و فعالان اجتماعی، خصوصاً بانوان، با تولید محتوای الکترونیک و مدیریت صفحات مجازی سعی در انجام تکلیف جهاد تبیین در زمینههای مهم بهویژه دارند. «زن تاثیرگذار در عرصه اجتماعی و در عین حال خانوادهمحور»، زن و خانواده و معرفی الگویی جدید از زن در جامعه.
در گذشته نیز بانوانی در این عرصه فعال بودند مانند ایفیلین کوبلد و مری شیمل، نمونههایی از بانوان نویسنده هستند که پس از پیبردن به حقیقتی از اسلام و ایران آن را مکتوم نکرده و دست به تبیین آن زدند. ایفیلین کوبلد، انگلیسی، بانویی نویسنده و محقق است که از دوران کودکی همراه پدرش به کشور اسلامی الجزایر میرود. به طور ناخودآگاه طرز تفکر و اخلاق اسلامی در نهاد وی ایجاد میشود. سرانجام تصمیم به تحقیق و کاوش درباره مبانی اسلام میگیرد. تحقیقاتش را در کتابی به نام «بحثی درباره خدا» مینویسد. از نظر او اسلام دینی است که دینی است که به خوبی قادر است نظام هستی را تفسیر کند. (۳۵)
باید اعتراف کنم که با اینکه پنهان بودن: خانم مری شیل، همسر وزیر مختار انگلیس در زمان ناصرالدین شاه، در کتاب خاطراتش مینویسد: «در ورای حجاب و پوشیدگی کامل زنان یک حقیقت است ولی مطرود بودن زنان ایرانی حقیقت ندارد.» (۳۶)
زن به عنوان نیمی از جامعه بشریت، حساسترین، ظریفترین، ماندگارترین و موثرترین نقشها در حرکت تاریخ انسان و در سیر بشریت به سوی کمال است و این همان رشتهرشته پروردن احساسات و عواطف بشر است که در اختیار اوست. (۴۱)
کانون خانواده جایی است که عواطف و احساسات باید در آنجا رشد و بالندگی پیدا کنند؛ بچهها محبت و نوازش ببینند و این احساسات و عواطف محتاج وجود یک محور اصلی است که آن خانم خانه است و اگر نباشد، خانواده یک شکل بدون معنا خواهد بود. (۴۲)
عظمت زنان، همراه با استقرا و متانت قلبی که انسان مؤمن دارد، با زبان صریح و روش یک مجاهد فیسبیلالله، و زلال معرفتی که از زبان و دل او بیرون میریزد و شنوندگان و حاضران را مبهوت میکند، در وجود حضرت زینب (س) تجلی میکند و بزرگان دروغی ظاهری را در مقابل او حقیر و کوچک میکند. این عظمت یعنی مخلوطی از شور و عاطفهی انسانی، که در هیچ مردی نمیتوان این عاطفهی شورانگیز را پیدا کرد؛ همراه با متانت شخصیت و استواری روح که هم هر حوادث بزرگ و خطیر را در خود هضم میکند و روی آتشهای گداخته، شجاعانه قدم میگذارد و عبور میکند؛ در عین حال، درس میدهد و مردم را آگاهی میبخشد؛ در عین حال، امام زمان خود، یعنی امام سجاد را مانند یک مادر مهربان آرامش و تسلی میدهد؛ در عین حال، با کودکان برادر و بچههای پدر از دستدادهی آن حادثهی عظیم، در میان آن طوفان شدید، مثل سد مستحکمی برای آنها امنیت و آرامش و تسلی ایجاد میکند و این همهجانبه بودن شخصیت زن است و اسلام او را به این سمت سوق میدهد.
زن با نقاط قوت زنانهی خود که مخصوص زن است، همراه با ایمان عمیق، مثل کوه استواری از ایمان، در عین حال مثل چشمان جوشانی از عاطفه و محبت و احساسات زنانه، تشنگان و محتاجان نوازش را از چشمان صبر و حوصله و عاطفهی خود سیراب میکند. انسانها در چنین آغوش پُربرکتی میتوانند تربیت شوند. اگر زن با این خصوصیات در عالمِ وجود نبود، انسانیت معنا پیدا نمیکرد. این، معنای ارزش زن و تشخیص زن است. زینب کبری (س) برای زنان ما در طول تاریخ یک الگوست؛ عقل و متانت، قدرت و شجاعت، شور و احساس عاطفی، صراحت زبان، متانت دل، استواری روح؛ در عین حال، مادرانه، خواهرانه، با همهی انسانها برخورد کردن، در محیط خانه شمع محبت را روشن نگه داشتن، همسر و فرزندان را بر سر سفرهی محبت و عاطفهی خود دور هم جمع کردن؛ اینها خصوصیات زن مسلمان است. همهی ارزشهای معنوی را میتوان از درون کانون گرم خانواده که محور آن، زن خانواده است؛ کدخدای این مجموعه، آن مجسمهی عاطفه، بیرون کشید و معنویات را در سطح جامعه گستراند. (۴۳)
از اول تاریخ تشیع تا امروز، یک عنصر اصلی و اساسی در جریان تشیع، همیشه جریان عاطفی است؛ البته عاطفهای متکی به منطق، عاطفهای متکی به حقیقت، نه عاطفهای پوچ. لذا شما در قرآن هم ملاحظه میکنید که اجر رسالت، محبت و مودت در قربی است: «قل لا أسئلکم علی هَذَا أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى» (سوره شوری، آیه 23). این خیلی نکتهای مهمی است که باید به آن توجه داشت. خدشهدار کردن این محبت به هر شکلی و به هر صورتی، خیانت به جریان عظیم محبت اهلبیت و پیروی اهلبیت است، این محبت باید حفظ شود. (۴۴)
رهبر انقلاب با تبیین نگاه قرآنی و توجه ویژه اسلام به جایگاه زن، این نگاه را منطقیترین، متینترین و عملیترین نگاه میدانند. نزد خدای متعال میان زن و مرد در طی مراحل معنوی و برخورداری از حقوق اجتماعی و فردی هیچ تفاوتی نیست، البته بر اساس طبیعت انسانی از امتیازات متفاوتی برخوردارند. برخی از امتیازات، انحصاری زنان است: از جمله خانهداری، فرزندآوری، اهتمام به حفظ محیط خانواده، انس خانوادگی و پرورش و تربیت فرزندان و خانهداری، که فرزندآوری مجاهدتی بزرگ و هنر زن است که توأم با صبر، عاطفه و احساسات میباشد و اگر توجه لازم به آن صورت پذیرد، پیشرفت یک جامعه تضمین خواهد شد. لازم است رفتار با زنان، احترامآمیز، محبتآمیز و همراه با نجابت و عفت باشد. (۴۵)اگر فردی و گروهی در فاصلهی زمانی مشخص، به طور پراکنده مجموعهای از گفتارها و یا سخنانی را ابراز دارد و فی المجموع بتوان از همخوانی خاصی بر «گفتمان» آنها برداشت خاصی کرد و آن شخص یا گروه را با توجه به این گفتارها دستنشان و مشخص نمود، میگویند آنان حاکم است. در تعریف میتوان بیان کرد که فضای ذهنی و روانی مسلط و زبان خاصی که مردم در یک دوره خاص با آن سخن میگویند، گفتمان نام دارد.
رهبر معظم انقلاب گفتمان را «شعار پُرمحتوا و حاکی از حقیقت قابل گسترش فکری که جهتدهنده و برانگیزاننده است»، میدانند و معتقدند که فضای گفتمان باید فضای معتقد به یک مبنای فکری یا عملی باشد. تصمیمساز بودن گفتمان نکتهای دیگر است که رهبر انقلاب بر آن تاکید میکنند. (۳۷)
بیانات امام خمینی (ره) و رهبر معظم انقلاب درباره جایگاه زن، نمونههایی از ایجاد بستر گفتمانسازی در این زمینه است. امام خمینی درباره زنان و فعالیتهای سیاسی و اجتماعی آنان همانند دیگر عرصهها نگرشی جدید عرضه کرد. در این نگرش، زن مظهر تحقق آمال بشر است و از دامن او مرد به معراج میرود. از این رو زن انسانساز است و اگر زنان انسانساز از جامعه گرفته شوند، جامعه با شکست و انحطاط مواجه میشود. سعادت و شقاوت کشورها بسته به زن است. به علاوه خانه و خانواده مدرسه هستند و دامن مادر بزرگترین مدرسهای است که انسان در آن تربیت میشود. بنابراین امام خمینی بر حضور سیاسی و اجتماعی زنان در صحنهی جامعه پای میفشرد. نگرش امام خمینی باعث شد تا قشر جدیدی از زنان در عرصه سیاست و اجتماع شکل بگیرد و به تدریج مرز خود را با دیگر زنان جدا سازد. این دسته از زنان نه تابع الگوی زن مدرن غربگرا بودند و نه پیرو الگوی زن سنتی خانهنشین و بیتفاوت به مسائل جامعه. قشری جدید بود که با جذب نقاط قوت هریک از این دو گروه تلاش میکرد از نقاط منفی آنها بپرهیزد. مشخصهی اصلی این گروه آن بود که در همان حالی که غربگرایی را برنمیتافت، با وفاداری به ارزشهای مذهبی و الگوبرداری از حضرت فاطمه (ع) و حضرت زینب (ع) خود را از اجتماع کنار نمیکشید. (۳۸)
در سالهای انقلاب اسلامی ایران، این قشر از بانوان به شکلهای مختلف چون پخش اخبار؛ توزیع اطلاعیهها؛ کمک به مجروحان؛ پناه دادن به فعالان سیاسی؛ شرکت در راهپیماییها؛ شرکت در جلسات سیاسی؛ برپایی جلسات سخنرانی و غیره به پیشبرد اهداف انقلاب کمک کردند و چنان کوشیدند که امام سهم آنان را بیش از مردان دانست و از این جهت پیروزی را مرهون شجاعت آنان شمرد. (۳۹)
پس از سالهای پیروزی انقلاب و تاکید و درخواست امام از زنان و مردان جهت ساختن و آبادانی خرابههای باقیمانده، مقام معظم رهبری نیز فرمودند: «زن بایستی در میدان تلاش و جهاد عمومی و فعالیتهای مشروع همگانی و در زمینههای سازندگی به اشکال مختلف و در طیف وسیع حضور داشته باشد.» (۴۰)
زن به عنوان نیمی از جامعه بشریت، حساسترین، ظریفترین، ماندگارترین و موثرترین نقشها در حرکت تاریخ انسان و در سیر بشریت به سوی کمال است و این همان رشتهرشته پروردن احساسات و عواطف بشر است که در اختیار اوست. (۴۱)
کانون خانواده جایی است که عواطف و احساسات باید در آنجا رشد و بالندگی پیدا کنند؛ بچهها محبت و نوازش ببینند و این احساسات و عواطف محتاج وجود یک محور اصلی است که آن خانم خانه است و اگر نباشد، خانواده یک شکل بدون معنا خواهد بود. (۴۲)
عظمت زنان، همراه با استقرا و متانت قلبی که انسان مؤمن دارد، با زبان صریح و روش یک مجاهد فیسبیلالله، و زلال معرفتی که از زبان و دل او بیرون میریزد و شنوندگان و حاضران را مبهوت میکند، در وجود حضرت زینب (س) تجلی میکند و بزرگان دروغی ظاهری را در مقابل او حقیر و کوچک میکند. این عظمت یعنی مخلوطی از شور و عاطفهی انسانی، که در هیچ مردی نمیتوان این عاطفهی شورانگیز را پیدا کرد؛ همراه با متانت شخصیت و استواری روح که هم هر حوادث بزرگ و خطیر را در خود هضم میکند و روی آتشهای گداخته، شجاعانه قدم میگذارد و عبور میکند؛ در عین حال، درس میدهد و مردم را آگاهی میبخشد؛ در عین حال، امام زمان خود، یعنی امام سجاد را مانند یک مادر مهربان آرامش و تسلی میدهد؛ در عین حال، با کودکان برادر و بچههای پدر از دستدادهی آن حادثهی عظیم، در میان آن طوفان شدید، مثل سد مستحکمی برای آنها امنیت و آرامش و تسلی ایجاد میکند و این همهجانبه بودن شخصیت زن است و اسلام او را به این سمت سوق میدهد.
زن با نقاط قوت زنانهی خود که مخصوص زن است، همراه با ایمان عمیق، مثل کوه استواری از ایمان، در عین حال مثل چشمان جوشانی از عاطفه و محبت و احساسات زنانه، تشنگان و محتاجان نوازش را از چشمان صبر و حوصله و عاطفهی خود سیراب میکند. انسانها در چنین آغوش پُربرکتی میتوانند تربیت شوند. اگر زن با این خصوصیات در عالمِ وجود نبود، انسانیت معنا پیدا نمیکرد. این، معنای ارزش زن و تشخیص زن است. زینب کبری (س) برای زنان ما در طول تاریخ یک الگوست؛ عقل و متانت، قدرت و شجاعت، شور و احساس عاطفی، صراحت زبان، متانت دل، استواری روح؛ در عین حال، مادرانه، خواهرانه، با همهی انسانها برخورد کردن، در محیط خانه شمع محبت را روشن نگه داشتن، همسر و فرزندان را بر سر سفرهی محبت و عاطفهی خود دور هم جمع کردن؛ اینها خصوصیات زن مسلمان است. همهی ارزشهای معنوی را میتوان از درون کانون گرم خانواده که محور آن، زن خانواده است؛ کدخدای این مجموعه، آن مجسمهی عاطفه، بیرون کشید و معنویات را در سطح جامعه گستراند. (۴۳)
از اول تاریخ تشیع تا امروز، یک عنصر اصلی و اساسی در جریان تشیع، همیشه جریان عاطفی است؛ البته عاطفهای متکی به منطق، عاطفهای متکی به حقیقت، نه عاطفهای پوچ. لذا شما در قرآن هم ملاحظه میکنید که اجر رسالت، محبت و مودت در قربی است: «قل لا أسئلکم علی هَذَا أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى» (سوره شوری، آیه 23). این خیلی نکتهای مهمی است که باید به آن توجه داشت. خدشهدار کردن این محبت به هر شکلی و به هر صورتی، خیانت به جریان عظیم محبت اهلبیت و پیروی اهلبیت است، این محبت باید حفظ شود. (۴۴)
رهبر انقلاب با تبیین نگاه قرآنی و توجه ویژه اسلام به جایگاه زن، این نگاه را منطقیترین، متینترین و عملیترین نگاه میدانند. نزد خدای متعال میان زن و مرد در طی مراحل معنوی و برخورداری از حقوق اجتماعی و فردی هیچ تفاوتی نیست، البته بر اساس طبیعت انسانی از امتیازات متفاوتی برخوردارند. برخی از امتیازات، انحصاری زنان است: از جمله خانهداری، فرزندآوری، اهتمام به حفظ محیط خانواده، انس خانوادگی و پرورش و تربیت فرزندان و خانهداری، که فرزندآوری مجاهدتی بزرگ و هنر زن است که توأم با صبر، عاطفه و احساسات میباشد و اگر توجه لازم به آن صورت پذیرد، پیشرفت یک جامعه تضمین خواهد شد. لازم است رفتار با زنان، احترامآمیز، محبتآمیز و همراه با نجابت و عفت باشد. (۴۵)
هویّت یا کیستی به مجموعهای از نگرشها، ویژگیها و روحیات فرد و آنچهای است که او را از دیگران متمایز میکند، گفته میشود. در واقع، مجموعهای از خصوصیات و مشخصات اساسی اجتماعی، روانی، فرهنگی، فلسفی، زیستی و تاریخی همسان است که به رسایی و روایت برمیخواند. این مجموعه به معنای یگانگی یا همانندی اعضای آن به یکدیگر دخالت میکند و آنها را در یک ظرف مکانی و زمانی معین بهطور مشخص و قابل قبول و آگاهانه از سایر گروهها و افراد متعلق به آنها متمایز میسازد. (۴۶)
نگاه فرهنگ غربی به زن یک نگاه اهانتآمیز است. نظر مقام معظم رهبری در مورد نگاه اسلام و غرب به جنس زن اینگونه است: «اسم آن را آزادی میگذارند، لکن در حقیقت آزادی نیست. غربیها در طول دو قرن اخیر، بر روی همهی جنایات خود نامهای زیبایی گذاشتند. اگر قتل و غارت کردن میکردند، اگر ثروتهای ملتها را مصادره میکردند و جنگهای تحمیلی بین ملتها بهوجود میآوردند و دیگر جنایاتی که کردند، بر روی همهی اینها نامهای خوشظاهر و فریبندهای گذاشتند؛ نام آزادی طلبی، نام حقوق بشر، نام دموکراسی و امثال اینها. نام آزادی بر آنچه که جهتگیری فرهنگ غربی نسبت به زنان است، یک نام دروغین است؛ این، آزادی نیست. اساس فرهنگ غربی این است که زن را به عنوان یک کالا، به عنوان یک وسیلهی تمتع برای مرد در جامعه عرضه بکند. تشویق و تحریص به عریانگرایی به این جهت است.
در غرب، زنآزاری در طول صد سال و دویست سال گذشته افزایش پیدا کرده است، آزادی جنسی و بیبند و باری جنسی در غرب موجب نشد که دیگر شهوتِ بشری که غریزی و طبیعی است، از جوشش بیفتد. میگفتند بگذارید زن و مرد در جامعه روابط آزاد داشته باشند تا حرص شهوت جنسی کم بشود؛ عملاً معلوم شد که قضیه بعکس است. هر چه آزادی روابط زن و مرد در جامعه بیشتر بشود، با وضعی که به وجود آوردند، حرص شهوانی بشر بیشتر میشود. نگاه غرب به زن، نگاهی است منحط، ناقص، گمراهکننده و غلط. نگاه اسلام به زن، نگاهی است عزتبخش، کرامتبخش، رشدآفرین، استقلالدهنده به هویت و شخصیت زن؛ و میتوان این ادعا را با محکمترین ادله اثبات کرد. زن در محیط اسلامی رشد علمی، شخصیتی، اخلاقی و سیاسی میکند، در اساسیترین مسائل اجتماعی در صفو ف مقدم قرار میگیرد، در عین حال زن باقی میماند. زن بودن، برای زن یک نقطهی امتیاز است، یک نقطهی افتخار است. این افتخاری نیست برای زن که او را از محیط زنانه، از خصوصیات زنانه، از اخلاق زنانه دور کنیم. خانهداری را، فرزندداری را، شوهرداری را ننگ او به حساب بیاوریم. فرهنگ غربی خانواده را متلاشی کرد. امروز یکی از مشکلات بزرگ دنیای غرب، متلاشی شدن خانوادههاست، افزایش فرزندان بیهویت است و این موضوع گریبان غرب را خواهد گرفت و از همین نقطه سختترین ضربهها را خواهد خورد و این تمدن مادی پر زرق و برق از همین نقطه فرو خواهد ریخت. اسلام با نظر کرامت به زن نگاه میکند. همهی خصوصیات انسانی میان زن و مرد مشترک است. یک انسان قبل از آنی که اتصاف پیدا کند به زن بودن، یا مرد بودن، متصف است به انسان بودن. در انسانیت، زن و مردی وجود ندارد، همه یکسانند. در نگاه اسلام هرکدام نقشی در ادامهی آفرینش، در رشد و تعالی انسان، در حرکت تاریخ بر عهد دارند؛ و نقش زن مهمتر است. مهمترین کار انسان، تداوم بخشیدن به نسل بشری است؛ یعنی تولید مثل؛ که نقش زن در این کار قابل مقایسه با نقش مرد نیست.» (۴۷)
در دیدگاه مقام معظم رهبری، مسئلهی زن در دنیای امروز و از جمله در کشور ایران، یکی از مسائلی است که به جهات مختلف همچنان درخور پیگیری و تأمل و کار و فکر است چرا که نیمی از جمعیت کشورها زنان هستند؛ مسئله زن از خانواده قابل تفکیک نیست و اگر چنانچه کسی بخواهد مسئلهی زن را جدا از مسئلهی خانواده بحث بکند، دچار اختلال در فهم و در تشخیص علاج خواهد شد؛ این دو را باید در کنار هم دید، با اینکه دو مسئله است. مراکز مطالعاتی لازم است تا بتواند یک راهبرد صحیح و همجانبه را دربارهی مسئلهی زن اتخاذ کند و اجرایی نماید. پرداختن به مسئلهی خانواده و بهویژه مسئلهی سلامت و امنیت و آرامش و تکریم زن در محیط خانواده، یکی از مسائل اصلی است. باید عوامل سلب آرامش و سکینت روحی زن در خانواده را احصاء کرد و با روشهای و شیوههای گوناگون، برطرف نمود. زن در خانه مایهی آرامش است؛ مایهی آرامش مرد، و مایهی آرامش فرزندان؛ دختر و پسر. اگر خود زن برخوردار از آرامش روانی و روحی نباشد، نمیتواند این آرامش را به خانواده بدهد. زنی که مورد تحقیر، اهانت، فشار و ... قرار بگیرد، نمیتواند مدیر خانواده باشد؛ و این یکی از آن اصلیترین مسائل است، که خیلی «اَلمَرأَةُ رَیحانَةٌ وَ لَیسَت بِقَهرَمانَة» مورد توجه قرار نگرفته است. (۴۸) قهرمان، در تعبیرات رایج عربی، به آن کارگزار میگویند؛ مثلاً فلان صاحب ملک و املاک فراوان به قهرمان خودش، یعنی آن کسی که کارگزار امور این املاک است، زن؛ «اَمَرَ قَهرِمانَهُ بِکَذا» کارگزار تو داخل خانه نیست که باید کارهای خانه را انجام دهد. مسئلهی احترام کار زن در خانه و عدم الزام او، مجبور نبودن او، بسیار قابل توجه است. (۴۹)
جایگاه زن، هویت و شخصیت زن، در جنس خود زن یک هویت بسیار بالا و با کرامتی است، از بعضی جهات از مردها بالاتر است. زن و مرد فرقی ندارند؛ از لحاظ خلقت، از لحاظ خصوصیات کیان طبیعیشان که خدا متعال خلق کرده، هر یک امتیازات و ارزشهایی دارد. و در ارزشهای انسانی، معنوی، حقوق اجتماعی و سیر تکاملی هیچ تفاوتی ندارند؛ یعنی یک مردی مثل على بن ابی طالب میشود، یک زنی مثل فاطمه زهرا میشود؛ یک مردی مثل عیسی میشود، یک زنی مثل مریم میشود؛ تفاوتی ندارند با همدیگر. پس نگاه درست این است که باید زن واقعی را شناخت و دید که چه ارزشهایی میتوان به این فرد متعلق به این جنس را یا این جامعهی این جنسیت را رشد بدهد و تعالی ببخشد و نباید در مقابل نگاه غرب دچار این انفعال شد. (۵۰)
شبهه در لغت به معنای مشابهت و پوشیدگی است. معانی دیگری چون اشتباه، احتمال اشکال و شک نیز دارد و همچنین چیزی که حق و باطل در آن معلوم نیست را شبهه مینامند. شبهه آن است که دو چیز در اثر مماثلت از همدیگر تشخیص داده نشوند؛ یعنی هر اشکال، پرسش یا ابهامی که در برداشتهها، تحلیلها، تصمیمات و رفتارهای مرتبط با سعادت فرد یا جامعه منشأ خطا و اشتباه در شناخت حق از باطل گردد. به عبارت دیگر، شبهه خود را شبیه به حق مینمایاند و راه شناخت حق از باطل را مشکل میکند و افراد را دچار شک و تردید میکند. (۵۱)
با توجه به اهمیت جهاد تبیین که قبلاً بیان شد، برای انجام صحیح این جهاد باید مخلصانه، به صورت پیوسته، با تمام توان، همهجانبه و هوشمندانه پا به این عرصه گذاشت و یکی از راههای گرفتن نتیجه صحیح در این عرصه، جهاد روایت به صورت تحریفدرمانی، شبههزدایی، افشاگری و پرسشگری و ... است که باید با منطق قوی، سخن متین و عقلانیت بیان گردد و این وظیفه هر مومن انقلابی است. اگر این روایت صحیح از طرف دوست صورت نگیرد، دشمن روایت میکند و در فرمان عمومی جهاد تبیین همه مردم باید به میدان بیایند و مانند چراغی اطراف خود را روشن کنند. (۵۲)
شبهات دینی، سیاسی، اعتقادی و معرفتی که در متن جامعه، خصوصاً جوانان تزریق میشود، هدفش این است که پشتیوانیهای انسانی نظام را از بین ببرد و مبانی اصلی نظام را در ذهنها مخدوش کند؛ لذا برطرف کردن این شبهات، مواجهه با آن، پاک کردن این غبارها از ذهنیت جامعه توسط علمای دین، یک پشتوانه برای نظام اسلامی است و نظام اسلامی از جهات مختلف متکی به علمای دین، نظریهپردازان، محققان و دانشمندان حوزههای علمیه است و این مستلزم آشنایی با معارف اسلامی و قرآنی است. هزاران عالم، پژوهشگر، فقیه و فیلسوف در حوزههای علمیه خواهران تربیت شوند؛ و این شبهات و ابهامات را بزدایند و نگاه مادی و همراه با تحقیر و منحرفانه در غرب به زن را تبیین کنند. این یک حرکت بسیار عظیم است. حضور دانشمندان اسلامی زن در عرصههای مختلف، مثل حضور دانشمندان فرزانه و فهمیده دانشگاهی زن که متدین و متشرع هستند، اثرات بسیار عظیمی را در دنیا خواهد گذاشت. (۵۳)
جهاد حضرت زهرا (س) در میدانهای مختلف بوده است. در دفاع از اسلام، دفاع از امام و ولایت، در حمایت از پیغمبر، در نگهداری از بزرگترین سردار اسلام، امیرالمومنین که شوهر او بود. ایشان با بهترین و زیباترین عبارات و زبدهترین و گزیدهترین معانی صحبت کرده است. ملتی که بانوانش در صف مقدم برای پیشبرد مقاصد اسلامی هستند، آسیبی نخواهد دید. امام خمینی (ره) فرمودند: واقعاً اگر زنان به انقلاب نمیپیوستند، بدون شک این انقلاب اتفاق نمیافتاد. این موضوع مستلزم آن است که زنان در حد بالای علمی باشند و انس با کتاب داشته باشند و ذهنها را برای بهتر فهمیدن، بهتر اندیشیدن و بهتر ابتکار کردن و ... آماده کنند و قدر گوهر انسانی خود را بدانند و این یک مساله ارزشی است و میتواند در محیطی به نام دانشگاه اتفاق بیفتد و محیط دانشگاه، باید برای رشد انسان طراز اسلام، انسانی که الگویش فاطمه زهرا (س) است، محیطی اسلامی باشد. (۵۴)
شجاعت از فضائل اخلاقی به معنای دلیری و دلاوری است که در علم اخلاق آن را حدواسط بیبازکی و ترس قرار دادهاند. (۵۵)
خداوند شجاعت را از صفات مؤمنین دانسته است. سوره فتح، آیه (»؛ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِی نَمَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ« 29) »... محمد فرستاده خداست و یاران و همراهانش بر کافران بسیار سخت و با یکدیگر بسیار مشفق و مهربانند«.
معنای شجاعت این نیست که انسان خطر را نفهمد، چشمش را ببندد و بگوید "انشاء الله چیزی نیست" و بیحساب به آب و آتش بزند. این درس اسلام است؛ یعنی خسته نشدن، ناامید نشدن، خود را کم ندیدن، قوت خود را ناچیز ندیدن و دشمن را بزرگ نکردن. این معنای شجاعت است؛ همان چیزی است که امامها داشتند؛ همان چیزی است که ترکیبی از آن و چند خصوصیت دیگر، این حادثه عظیم را به وجود آورد. (۵۶)
باد تردید، تزلزل و ترس و لرزش نمیتوان کارهای بزرگی انجام داد؛ باید با شجاعت وارد شد. باید بعد از بررسیها، بعد از مشورت و »وَ شَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ« و تفکر صحیح، بدون تزلزل و تردید به نتیجه رسید و اقدام کرد. بررسی و سنجیدن همه جوانب با توکل بر خدا و با شجاعت وارد میدان شد. باید نیروهای آماده و با استعداد را شناخت و پیدا کرد و کار مناسبشان را به آنها داد. اگر این موضوع درست مدیریت شود، پیشرفت حاصل میگردد. هر جا که کار خوب، دقیق، با رعایت اولویت و با شجاعت کار شود، پیشرفت و رشد پیدا میکند و این در همه زمینهها صدق میکند. (۵۷)
عظمت و حرکت حضرت زینب (س)، خطبه فراموشنشدنی ایشان در بازار کوفه، یک حرف زدن معمولی نیست، عمیقترین مفاهیم همراه با شخصیت قوی است که در این چنین شرایط بحرانی، این خورشید با عظمت طلوع میکند. اینجا دیگر این زن ضعیف نیست، این جوهر زنانهی مومن، اینطور خودش را در شرایط دشوار نشان میدهد. وقتی دشمن میخواهد زینب (س) را شماتت کند، میفرماید: »ما رَأَیْتُ إِلَّا الْجَمِیلَ«، چنان سعه و عظمتی پیدا میکند که حوادث بزرگ در مقابل او حقیر و ناچیز میشود. زنان جامعه در میدان جنگ حضور پیدا کردند؛ در میدان نشان دادن قدرت روانی، از همه بیشتر فعالیت کردند. بهترین کسانی که در جوّ تبلیغات گوناگون دشمنان ایستادند. (بانوی تراز)
جوان امروز، جوان نسل سوم در آمادگی، شجاعت و غیرت خود برای دفاع از هویت دینی و انقلابی خود، از جوان نسل اول که در دوره جنگ تحمیلی و دفاع مقدس حضور داشت، چ کمتر نیست، شاید م جلوتر است و این حقیقت آن انقلابی است که جوشیده از ایمان، اعتقاد و خواست حقیقی مردم است. (۵۸)
با توجه به آنچه در متون اسلامی آمده است، واژه «جهاد» جایگاه بسیار والایی دارد. یکبار در قرآن کریم با وصف «کبیر» همراه شده و تشخیص این عرصه در جهاد بسیار اهمیت دارد. جهاد کبیر در زمینه تبلیغ و بیان مطرح میشود. میتوان از مصادیق جهاد تبیین به نمونههایی در سیره رسول اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)، سخنرانیهای حضرت زهرا (س) بعد از سقیفه و خطبههای مکرر امام حسین (ع) در روز عاشورا اشاره کرد.
در دنیای امروز، با توجه به حجم رسانهای معاندان و ایجاد جنگ شناختی در جهت از بین بردن ارزشهای اسلامی — خصوصاً بنیان خانواده که در مرکز آن زن قرار دارد — تبیین الگوی سوم زن ضرورت پیدا میکند. با مطالعات و بررسیهای انجامشده، شاخصههای الگوی سوم زن از دیدگاه مقام معظم رهبری تبیین گردید.
اولین شاخصه، توحیدمحوری است که اساسیترین رکن انسانسازی است و به تمدنسازی میانجامد. هویت و کرامت ذاتی که اسلام برای زن قائل است، در قالب خانواده ظهور مییابد و موجب تعالی و رشد زن میشود. اگر این شاخصه با علم، آگاهی، بصیرت، منطق قوی و عقلانیت همراه گردد، به زن قدرت و شجاعتی میدهد که با حضور موثر و بهموقع، و با استفاده از ابزار هنر — که ارزشمندترین صنعت پروردگار است — و رسانه، در مقاطع حساس سبب روشنگری و هدایت انسانها شود و موجب زدودن ابهامات و شبهات از چهره وقایع گردد.
این مهم خود از پایههای گفتمانسازی و جریانسازی در جهت ایجاد بستری برای تبیین معارف ناب اسلامی است که این امر با عواطف زنانه — که همراه با رشد و پرورش احساسات است — محقق میشود.
امیدواریم با تبیین درست این شاخصهها و احیای جایگاه واقعی زن در اسلام، بتوان در جهت تحکیم پایههای جامعهای تمدنساز، قدمی مؤثر برداشت.
(۰) خامنهای، سید علی، در دیدار از دانشگاه افسری و تربیت پاسدار امام حسین (ع)، ۰۳/۰۳/۱۳۹۵
(۱) شریف رضی، نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، ۱۴۱۴ ق، ص ۴۲۲، هجرت، قم
(۲) راغب، المفردات الفاظ القرآن، المکتبه المرتضویه، چاپ دوم ۱۳۶۳ ق، ص ۱۰۱
(۳) محمد حسن نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، دار الکتب الاسلامیه، ج ۲۱، ص ۳
(۴) خامنهای، سید علی، به مناسبت سالروز ولادت حضرت زهرا در دیدار با مداحان، ۰۳/۱۱/۱۴۰۰
https://farsi.khamenei.ir
(۵) مکارم شیرازی، پیام قرآن، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶ ش، چاپ نهم، ج ۱، ص ۱۳
(۶) ابن عبدالبر، استیعاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ ق، ج ۴، ص ۱۵۵۴ و ابن حجر، الاصابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ ق، ج ۶، ص ۴۸۲ و یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی تاریخ، ج ۲، ص ۱۶۵
(۷) خامنهای، سید علی، «هفت هزار زن شهید کشور»، پیام به کنگره، ۱۶/۱۲/۱۳۹۱
(۸) خامنهای، سید علی، در دیدار کارگزاران نظام، ۱۲/۰۹/۱۳۷۹
(۹) خامنهای، سید علی، نقشه راه مجاهدان عرصه تبیین، ۲۵/۱۰/۱۴۰۰
(۱۰) خامنهای، سید علی، ۲۶/۱۰/۱۳۶۸
(۱۱) نفیسه اخوان نیلچی زینب یاسری، تبیین الگوی مفهومی نقشآفرینی زنان در تحقق تمدن نوین اسلامی، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، دوره ۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۷، شماره ۲
(۱۲) صحیفه امام خمینی، ج ۶، ص ۲۹۹، ۱۳/۱۲/۱۳۵۷، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ ش، بیجا
(۱۳) عرب کوهستانی، فائزه، نقش زنان در تمدنسازی از صدر اسلام تا پیروزی انقلاب اسلامی، کنفرانس ملی مؤلفهای تمدنساز در بیانیه گام دوم انقلاب، ۱۳۹۹ ش
(۱۴) خامنهای، سید علی، ۲۱/۰۲/۱۳۹۲
(۱۵) بهشتی، احمد، درسهایی از زندگانی زنان نامدار، ج ۳، نشر بینالملل، چاپ دوم، ص ۸۲
(۱۶) بهشتی، احمد، درسهایی از زندگانی زنان نامدار، ج ۳، نشر بینالملل، چاپ دوم، ص ۱۹۷
(۱۷) خامنهای، سید علی، در دیدار جمعی از بانوان، ۳۰/۰۶/۱۳۷۹
(۱۸) خامنهای، سید علی، در سومین نشست اندیشهای راهبردی، ۱۴/۱۰/۱۳۹۰
(۱۹) زن در تاریخ و اندیشه اسلامی، فتحی فتاحی زاده، بوستان کتاب، ۱۳۸۶، چاپ چهارم، ص ۲۲۳
(۲۰) بهشتی، احمد، درسهایی از زندگانی زنان نامدار، ج ۱، نشر بینالملل، ص ۲۶۷
(۲۱) نقشه راه جهاد تبیین، مهدی جمشیدی، سایت فکرت، ۲۴/۰۳/۱۴۰۱
http://fekrat.net
(۲۲) خامنهای، سید علی، در دیدار جمعی از بانوان برگزیده کشور، ۳۰/۰۱/۱۳۹۳
(۲۳) خامنهای، سید علی، در دیدار جمعی از بانوان نخبه، ۰۱/۰۳/۱۳۹۰
(۲۴) بهشتی، احمد، درسهایی از زندگانی زنان نامدار در قرآن و حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷، ج ۳، ص ۶۹، سازمان تبلیغات چاپ و نشر بینالملل، بیجا
(۲۵) بهشتی، احمد، درسهایی از زندگانی زنان نامدار در قرآن و حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷، ج ۱، ص ۱۱۴-۱۲۱، سازمان تبلیغات چاپ و نشر بینالملل، بیجا
(۲۶) خامنهای، سید علی، ۲۹/۰۲/۱۳۹۵
(۲۷) خامنهای، سید علی، ۰۹/۰۲/۱۳۹۲
(۲۸) ابو شقه، عبدالحلیم، تحریر المرأة في عصر الرسالة، ۱۴۱۰ ه، ج ۲، ص ۵۴-۴۲۱، دارالعلم للنشر و توزیع، کوی ت
(۲۹) کاسایوفسکی، کلنل، خاطرات کلنل کاسایوفسکی، ترجمه عباس قلی جلی، ۱۳۵۳ ش، ص ۲۴۰، سیمرغ، تهران
(۳۰) ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، ۱۳۶۰ ش، ص ۵۵، احیا، تبریز
(۳۱) بامداد، بدرالملوک، مشعلداران و پیشتازان آزادی زنان، ۱۳۵۲ ش، ج ۲، ص ۴۸، زیتون، تهران
(۳۲) خامنهای، سید علی، ۱۳۸۱ ش، آیینه زن، ص ۹۶، کتاب طه، قم
(۳۳) خامنهای، سید علی، ۰۲/۰۸/۱۳۸۹
(۳۴) خامنهای، سید علی، ۲۸/۰۲/۱۳۸۳
(۳۵) بهشتی، احمد، درسهایی از زندگانی زنان نامدار در قرآن و حدیث و تاریخ، ۱۳۸۷، ج ۱، ص ۱۴۰-۱۴۳، سازمان تبلیغات چاپ و نشر بینالملل، بیجا
(۳۶) شیل، مری، خاطرات لیدی مری شیل، ترجمه حسین ابوترابیان، ۱۳۶۸ ش، ص ۱۷۵، نشرنو، تهران
(۳۷) خامنهای، سید علی، ۲۰/۰۱/۱۳۹۴
(۳۸) شیرودی، مرتضی، نقش سیاسی-اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، ۱۳۹۱ ش، ص ۶۷-۶۸؛ زمزم هدایت، پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)، قم، برگرفته از استفتائات امام خمینی؛ مطهری، مرتضی، ۱۳۶۵ ش، پیرامون انقلاب اسلامی، ص ۴۴-۶۱، صدرا، تهران
(۳۹) امام خمینی، ۱۳۶۳ ش، در جستجوی راه از کلام امام، دفتر سوم، ص ۷۶، امیرکبیر، تهران
(۴۰) خامنهای، سید علی، ۱۳۷۸ ش، زن از دیدگاه خامنهای، ص ۶۵، نوادر، تهران، ص ۱۷
(۴۱) صلح میرزایی، سعید، بانوی تراز در گفتمان امام خمینی و امام خامنهای، چاپ هشتم، ۱۳۹۸ ش، زاد اندیشه، قم
(۴۲) خامنهای، سید علی، در دیدار با اعضای شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، ۰۴/۱۰/۱۳۷۰
(۴۳) خامنهای، سید علی، در دیدار اقشار مختلف مردم، ۲۵/۰۳/۱۳۸۴
(۴۴) خامنهای، سید علی، در دیدار جمعی از مداحان، ۱۳/۰۳/۱۳۸۹
(۴۵) خامنهای، سید علی، دیدار جمعی از مداحان، ۱۱/۰۲/۱۳۹۲
(۴۶) محبی، علیاصغر، دانشنامه عمومی، واژه هویت، دانشنامه عمومی، پیک نشر و ترجمه، ۱۳۶۶ ش، تهران
(۴۷) خامنهای، سید علی، زنان و بیداری اسلامی، ۲۱/۰۴/۱۳۹۴
(۴۸) شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، نامه ۳۱، ص ۴۳۰، مترجم محمد دشتی، انتشارات هادی مجد، چاپ پنجم، ۱۳۹۹ ش، قم
(۴۹) خامنهای، سید علی، در دیدار بانوان برگزیده کشور، ۳۰/۰۱/۱۳۹۳
(۵۰) خامنهای، سید علی، در دیدار با بانوان فرهیخته، ۲۱/۰۲/۱۳۹۲
(۵۱) دانشنامه اسلامی، بنیاد دایره المعارف اسلامی، از ۱۳۶۲ تا کنون، ایران، واژه شبهه
(۵۲) صلح میرزایی، سعید، جهاد تبیین در اندیشه حضرت آیتالله العظمی خامنهای، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۴۰۰ ش، تهران
(۵۳) خامنهای، سید علی، در دیدار با طلاب حوزه علمیه قم، ۲۷/۰۸/۱۳۸۹
(۵۴) صلح میرزایی، سعید، بانوی تراز، بانوی تراز در گفتمان امام خمینی و امام خامنهای، چاپ هشتم، ۱۳۹۸ ش، زاد اندیشه، قم، ص ۲۸
(۵۵) فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ ق، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ج ۲، ص ۱۶
(۵۶) خامنهای، سید علی، چهارمین سالگرد رحلت امام خمینی (ره)، ۰۲/۰۳/۱۳۷۲
(۵۷) خامنهای، سید علی، دیدار با مدیران اجرایی کشور، ۰۹/۰۴/۱۳۸۶
(۵۸) خامنهای، سید علی، دیدار با مردم آذربایجان شرقی، ۲۸/۱۱/۱۳۸۰